Drivers en doelen
Architectuurkaders
Om ketensamenwerking en gegevensuitwisseling in het onderwijsdomein te ondersteunen, biedt de ROSA een samenhangend stelsel van architectuurkaders vanuit verschillende invalshoeken:
- Drivers en doelen – beschrijven maatschappelijke en onderwijsspecifieke ontwikkelingen en benoemen de doelen waaraan ketensamenwerkingen bijdragen.
- Architectuurprincipes – formuleren algemene richtlijnen die richting geven aan de inrichting en ontwikkeling van informatiesystemen binnen het onderwijsdomein.
- Ontwerpgebieden en ontwerpprincipes – groeperen principes per architectuuronderwerp en bieden richting voor het aanpakken van specifieke architectuurvraagstukken.
- Ontwerpkaders bij scenario’s – vertalen ontwerpprincipes naar concrete richtlijnen voor de inrichting binnen ketensamenwerkingen en andere toepassingen.
Inleiding
Drivers en doelen vormen binnen de ROSA de verbindende schakel tussen maatschappelijke, technologische en beleidsmatige ontwikkelingen en de architectuurkeuzes voor het onderwijsdomein. Ze beschrijven waaraan diensten moeten voldoen en waarom ketensamenwerking voor goede dienstverlening nodig is, welke richting deze samenwerking op moet, en welke waarden sturend zijn bij ontwerp- en implementatiebeslissingen.
Deze pagina geeft inzicht in:
- de belangrijkste maatschappelijke, technologische en beleidsmatige drivers;
- de kernwaarden en kwaliteitsdoelen die ROSA nastreeft;
- hoe drivers en doelen elkaar beïnvloeden;
- hoe dit richting geeft aan architectuurprincipes en besluitvorming in projecten en programma's.
Definities
- Driver
- Iets dat motiveert om (uiteindelijk) bepaalde doelen te bereiken. Dat is vaak een externe factor, zoals een strategisch doel, een zakelijke behoefte, een technologische ontwikkeling, een wettelijke verplichting of een verandering in de marktomstandigheden.
- Drivers in het onderwijs kunnen wetten, beleidswijzigingen, innovaties en door het onderwijs gewenste ontwikkelingen zijn die zorgen voor veranderingen van de informatiehuishouding van het onderwijs of die veranderingen stimuleren. In de ROSA zijn kernwaarden en kwaliteitsdoelen geformuleerd die ondersteunend zijn aan 1 of meer drivers. De kwaliteitsdoelen worden vertaald naar architectuurprincipes, waarmee consistentie en samenhang in het onderwijsdomein wordt nagestreefd.
- Kernwaarde
- Fundamentele overtuiging van een natuurlijk persoon of een organisatie, gebaseerd op maatschappelijke waarden.
- Een organisatie kiest op basis van haar kernwaarden haar missie om een bijdrage te leveren aan haar visie. In de NORA gelden de 5 kernwaarden voor Dienstverlening die in de ROSA voor het onderwijs zijn aangevuld met de 3 kernwaarden uit de WaardenWijzer voor digitalisering in het onderwijs
- Kwaliteitsdoel
- Gewenst resultaat van ketensamenwerkingen en -voorzieningen vanuit het perspectief van de wensen van de samenleving, de burgers en bedrijven.
- Kwaliteitsdoelen beschrijven aan welke kwaliteitskenmerken dienstverlening en ketensamenwerkingen moeten voldoen. Ze doen geen uitspraken over de wijze waarop deze doelen moeten worden gerealiseerd (het hoe). Dat wordt uitgewerkt in de architectuurprincipes en de ontwerpgebieden.
- Relatie
- Drivers beïnvloeden één of meerdere kwaliteitsdoelen. Die doelen beïnvloeden vervolgens de architectuurprincipes en de inrichting van diensten en voorzieningen en de daaraan gerelateerde ketensamenwerkingen en processen.
- Kwaliteitsdoelen fungeren in projecten en programma's als concerns[1]. Wanneer binnen een project ontwerpbeslissingen worden gemaakt, vindt steeds een belangenafweging plaats op basis van concerns van belanghebbenden. Daarbij geldt dat geen enkel concern ‘absoluut’ is – in de afweging tussen verschillende belangen vinden trade-offs plaats. Met het maken van ontwerpbeslissingen worden ontwerpproblemen (‘design issues’) opgelost.
- ↑ cf. ISO/IEC/IEEE 42010: "A concern could be manifest in many forms, such as in relation to one or more stakeholder needs, goals, expectations, responsibilities, requirements, design constraints, assumptions, dependencies, quality attributes, architecture decisions, risks or other issues pertaining to the system."
Drivers
Er zijn allerlei ontwikkelingen in en rondom het onderwijsdomein die invloed uitoefenen op hoe de informatievoorziening in het onderwijs wordt vormgegeven. In de ROSA noemen we die ontwikkelingen 'Drivers' (zie ook de paragraaf Drivers, doelen en de relatie met de NORA), in het Nederlands te vertalen als drijfveren. Drivers zijn meestal slechts voor een bepaalde tijd relevant. In de ROSA worden die samen met alle ketenpartners up-to-date houden. De volgende drivers worden nu onderkend:
| Driver | Beschrijving |
|---|---|
| (Generatieve) AI in het onderwijs | Onderwijsdeelnemers en onderwijsprofessionals maken steeds meer gebruik van generatieve AI / LLMs. |
| AVG | De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) regelt verantwoordelijkheden voor organisaties die persoonsgegevens verwerken. Onderwijsaanbieders verwerken bij uitstek veel gegevens van onderwijsdeelnemers. |
| Archiefwet | De archiefwet stelt, voor bepaalde soorten informatie, eisen aan bewaartermijnen en archivering. |
| Bovensectorale samenwerking | Bovensectorale samenwerking heeft betrekking op het bevorderen van de samenwerking tussen partijen in verschillende onderwijssectoren. |
| Cyberdreigingen | Onderwijsaanbieders zijn steeds vaker het doelwit van (gerichte) aanvallen, datalekken en ransomware, spionage. |
| Deelnemermobiliteit | Onderwijsdeelnemers volgen onderwijs bij meerdere aanbieders (bijv. via samenwerkingen, minors, keuzevakken, uitwisseling). |
| Demografische ontwikkeling | De demografische ontwikkeling in het onderwijs kenmerkt zich door een dalend aantal onderwijsdeelnemers, groeiende diversiteit door immigratie en regionale verschillen doordat vergrijzing in landelijke gebieden harder toeslaat. |
| Digitale soevereiniteit | Geopolitieke ontwikkelingen maken dat er steeds meer nadruk wordt gelegd op (het gebrek aan) het vermogen van onderwijsorganisaties om controle te behouden over hun gegevens en digitale infrastructuur. |
| Digitale toegankelijkheid | Digitale toegankelijkheid verwijst naar het ontwerp en de ontwikkeling van digitale technologieën en informatiebronnen (bijv. websites, apps) op een manier die voor iedereen, inclusief mensen met verschillende vaardigheden en beperkingen, gemakkelijk toegankelijk is. Het doel is ervoor te zorgen dat digitale producten, diensten en informatie begrijpelijk en bruikbaar zijn voor een breed scala aan gebruikers, ongeacht hun fysieke of cognitieve capaciteiten. |
| Flexibilisering van het onderwijs | Onderwijsdeelnemers willen meer keuzevrijheid in vorm, inhoud, tempo, moment en plaats van leren. Onderwijsaanbieders spelen daarop in met bijv. flexibele leerroutes en meerdere instroommomenten. |
| Inclusief onderwijs | De overheid streeft ernaar dat in 2035 de meeste scholen de overgang naar inclusief onderwijs hebben gemaakt. De overheid heeft beschreven wat inclusief onderwijs is en hoe een inclusieve leeromgeving er uit ziet. |
| Kennisveroudering | Snelle technologische en maatschappelijke veranderingen veroorzaken veroudering van kennis en vaardigheden en leiden tot een mismatch tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. |
| Lerarentekort | Het lerarentekort is een landelijk probleem, veroorzaakt door vergrijzing, een gebrek aan nieuwe instroom en krapte op de arbeidsmarkt waardoor er te weinig onderwijsprofessionals zijn. |
| Leven lang ontwikkelen | Gedurende het hele leven (pro)actief ontplooien van kwaliteiten op basis van eigen interesses en waarden voor een duurzame bijdrage aan de samenleving, eigen gezondheid en geluk |
| Regie op gegevens | Het programma ‘Burgers en bedrijven in regie op hun gegevens’ (RoG) is geïnitieerd door het ministerie van BZK. Het programma richt zich op passende afspraken om systemen te kunnen koppelen en gegevens te kunnen delen op een verantwoorde wijze, in juridische, technische en morele zin. |
| Samenwerking tussen onderwijsaanbieders | Onder invloed van onderwijsdeelnemerbehoeften - zoals deelnemermobiliteit en flexibilisering - en nationale, sectorale en regionale ambities vindt steeds meer samenwerking tussen onderwijsaanbieders plaats. |
| Terugdringen administratieve lasten | Onderwijsprofessionalse ervaren last van veel administratie, bureaucratie en onnodige regels. Ze zijn in hun werk veel tijd kwijt aan gegevens registreren en rapportages schrijven. Daardoor komen zij niet genoeg aan hun echte werk toe. |
| Wet pseudonimisering onderwijsdeelnemers | De Wet pseudonimisering onderwijsdeelnemers maakt het voor alle onderwijssectoren, van primair tot en met hoger onderwijs, mogelijk om gebruik te maken van een ketenID voor de toegang tot en het gebruik van digitale leermiddelen. |
| Wettelijk verplichte standaarden | De Wet digitale overheid geeft de minister van Binnenlandse Zaken de bevoegdheid om standaarden verplicht te stellen via een algemene maatregel van bestuur (AMvB) |
| eIDAS | eIDAS (Electronic IDentification, Authentication and trust Services) is een Europese verordening die veilige digitale identificatie en authenticatie mogelijk maakt. |
Kernwaarden en kwaliteitsdoelen
De ROSA vult de invloed van deze drivers op de informatievoorziening in door het nastreven van onderwijsdomeinbrede kernwaarden en kwaliteitsdoelen. De kernwaarden beschrijven de uitgangspunten die ten grondslag liggen aan de manier waarop diensten door publieke en private dienstverleners moeten worden geleverd. Deze waarden zijn essentieel voor het waarborgen van een hoge kwaliteit van de dienstverlening en de ketensamenwerkingen die nodig zijn voor die dienstverlening. Ze vormen de basis voor alle interacties en beslissingen en helpen bij het creëren van een consistente en betrouwbare dienstverlening.
Kwaliteitsdoelen beschrijven de gewenste kenmerken waaraan de dienstverlening moet voldoen om effectief, betrouwbaar en gebruiksvriendelijk te zijn. Ze zijn gemotiveerd vanuit de kernwaarden en daarmee de logische gevolgtrekking van die kernwaarden: als de dienstverlening moet bijdragen aan rechtvaardigheid of veiligheid, wat betekent dat dan? Kwaliteitsdoelen zorgen ervoor dat (digitale) diensten aansluiten op de behoeften van de afnemers in het onderwijs. Deze kwaliteitsdoelen helpen dienstverleners bij het ontwerpen, implementeren en verbeteren van hun dienstverlening. Ze bieden houvast bij architectuurkeuzes en zorgen voor consistentie en samenwerking binnen het onderwijsdomein. Door kwaliteitsdoelen centraal te stellen, wordt dienstverlening transparanter, toekomstbestendig en beter afgestemd op gebruikersbehoeften.
Relaties tussen drivers en kwaliteitsdoelen
Kernwaarden
| Kernwaarde | Beschrijving |
|---|---|
| Autonomie | De dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs is zo ingericht dat zelfbeschikking, onafhankelijkheid van onderwijs en vrijheid van onderwijs ondersteund worden, rekening houdend met de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van onderwijsbetrokkenen. |
| Doelmatigheid | De dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs is zo ingericht dat met een optimale balans tussen kosten, tijdigheid en kwaliteit het beoogde doel wordt bereikt. |
| Doeltreffendheid | De dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs bereikt de gestelde doelen en voldoet zo aan de verwachtingen van onderwijsbetrokkenen en onderwijsorganisaties. |
| Menselijkheid | De dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs is zo ingericht dat onderwijsorganisaties in hun rol als afnemer ondersteund worden om oog te hebben voor de mens in het onderwijs. |
| Rechtvaardigheid | De dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs is zo ingericht dat iedere gebruiker gelijke kansen krijgt, zonder dat er groepen benadeeld of uitgesloten worden. |
| Toekomstgerichtheid | De dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs is op de toekomst voorbereid. |
| Veiligheid | Niemand hoeft bij dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs te vrezen voor gevaren en bedreigingen. |
| Vertrouwen | De dienstverlening van (publieke en private) dienstverleners in het onderwijs maakt het vertrouwen dat onderwijsbetrokkenen en onderwijsorganisaties daar in stellen waar |
Kwaliteitsdoelen
| Kwaliteitsdoel | Beschrijving |
|---|---|
| Begrijpelijkheid | De mate waarin de dienstverlener begrijpelijke en gestandaardiseerde taal hanteert als onderdeel van de diensten zelf en in alle communicatie over de dienstverlening. |
| Beschikbaarheid | De mate waarin door afnemers benodigde informatie geleverd kan worden wanneer deze nodig is, ook in de toekomst geleverd blijft worden, en bestand is tegen verstoringen en aanvallen. |
| Betekenisvol contact | De mate waarin er sprake is van betekenisvol contact tussen dienstverleners, onderwijsorganisaties en onderwijsbetrokkenen. |
| Betrouwbaarheid | De mate waarin wordt voldaan aan vooraf bepaalde normen en waarin informatie tijdig wordt verstrekt en correct, compleet en actueel is. |
| Democratische controleerbaarheid | De mate waarin de mogelijkheid tot democratische controle op de activiteiten en resultaten binnen ketensamenwerkingen is gewaarborgd. |
| Duurzaamheid | De mate waarin diensten zo min mogelijk belasting op het milieu en onze leefomgevingen leveren en op milieu- technisch, economisch en sociaal vlak als diensten houdbaar zijn en blijven, ook op langere termijn. |
| Efficiëntie | De mate waarin met een dienst met de beschikbare middelen een zo goed mogelijk resultaat wordt bereikt. In geval van ketensamenwerkingen worden er geen overlappende verwerkingen uitgevoerd en zo onnodige kosten voor andere ketenpartners (dienstverleners en afnemers) vermeden. |
| Gelijke behandeling | De mate waarin onderwijsbetrokkenen en/of ketenpartners gelijk behandeld worden. |
| Gezondheid en welzijn | De mate waarin binnen diensten de gezondheid en het welzijn van gebruikers wordt gewaarborgd. |
| Inclusiviteit | De mate waarin (groepen van) onderwijsdeelnemers en/of -medewerkers gelijke kansen hebben. |
| Innovativiteit | De mate waarin afnemers nieuwe ontwikkelingen kunnen benutten teneinde de (onderwijs)processen te verbeteren en meer flexibel te maken. |
| Integriteit | De mate waarin de juistheid, volledigheid en tijdigheid van informatie zijn gewaarborgd. |
| Noodzakelijkheid | De mate waarin het inwinnen of uitwisselen van informatie beperkt is tot die situaties waarin en waarvoor die informatie nodig is. |
| Onafhankelijkheid van onderwijs | De mate waarin onderwijsorganisaties hun onderwijs vrij van externe beïnvloeding kunnen vormgeven. |
| Ontvankelijkheid | De mate waarin afnemers gemakkelijk terecht kunnen bij de dienstverlener met verzoeken, ideeën voor verbetering, meldingen of klachten. De dienstverlener herstelt met deze inbreng fouten, compenseert tekortkomingen en leert hiervan om haar dienstverlening continu te verbeteren. |
| Overzichtelijkheid | De mate waarin de dienstverlener zorgt voor goede informatievoorziening over het aanvragen en leveren van een dienst door de informatievoorziening daarover gebruikersvriendelijk in te richten. |
| Privacy | De mate waarin de persoonlijke levenssfeer van onderwijsbetrokkenen wordt beschermd. |
| Pro-activiteit | De mate waarin afnemers de dienstverlening krijgen waar ze recht op hebben of behoefte aan hebben. De dienstverlener zorgt er voor dat informatie hierover beschikbaar wordt gesteld en neemt zelf het initiatief om afnemers te informeren, wanneer dit voor hen van belang is. |
| Professionele autonomie | De mate van ondersteuning om professionals in het onderwijs de ruimte te bieden om op basis van hun professionele autonomie eigen inschattingen en keuzes te maken bij het begeleiden van onderwijsdeelnemers. |
| Respect | De mate waarin dienstverleners en onderwijsorganisaties het unieke karakter van elke onderwijsdeelnemer en -medewerker respecteren. |
| Samenhang | De mate waarin processen en ondersteunende diensten in het onderwijs onderling samenhangen en elkaar niet overlappen of tegenwerken. |
| Sociale samenhang | De mate waarin de sociale betrokkenheid voor onderwijsdeelnemers en/of -medewerkers is gewaarborgd. |
| Sociale veiligheid | De mate waarin de veiligheid van onderwijsdeelnemers en/of -medewerkers is gewaarborgd. |
| Toegankelijkheid | De mate waarin digitale omgevingen, informatie en gegevens toegankelijk zijn voor afnemers. |
| Transparantie | De mate waarin de transparantie van een dienst en de daarbinnen vallende gegevensverwerking wordt gewaarborgd. Bij ketensamenwerking moet dit door de diverse samenwerkende dienstverleners gezamenlijk worden gerealiseerd. |
| Uitvoerbaarheid | De mate waarin afgesproken of opgelegde verantwoordelijkheden door alle betrokken partijen kan worden uitgevoerd waarbij het streven is dat de kosten in verhouding staan tot de opbrengsten. |
| Uniformiteit | De mate waarin er afstemming en gemeenschappelijkheid (interoperabiliteit) binnen ketensamenwerkingen en over ketensamenwerkingen heen verankerd is. |
| Verantwoordbaarheid | De mate waarin de keuzes die ten grondslag liggen aan de inrichting van de dienstverlening inzichtelijk zijn. |
| Vertrouwelijkheid | De mate waarin informatie alleen toegankelijk is voor degenen die hiertoe zijn geautoriseerd. |
| Vindbaarheid | De mate waarin afnemers en hun gebruikers informatie over diensten en producten vinden op de plaatsen waar ze die verwachten. |
| Vrijheid van onderwijs | De mate waarin de pluriformiteit van onderwijsorganisaties is gewaarborgd. |
| Wendbaarheid | De mate waarin dienstverleners in het onderwijs in kunnen spelen op veranderende omstandigheden. |
| Zelfbeschikking | De mate waarin onderwijsbetrokkenen de mogelijkheid hebben autonoom te zijn in hun ontwikkeling en keuzes en in het bepalen wat er met hun gegevens gebeurt. |
| Zelfontplooiing | De mate waarin de zelfontplooiing van onderwijsdeelnemers en -medewerkers is gewaarborgd. |
Drivers, doelen en de relatie met de NORA
Ontwikkelingen zoals breed gedragen onderwijskundige veranderingen, wetgeving, overheidsprogramma's, innovaties, en beleidswijzigingen vormen externe drivers voor de ROSA en alle onderdelen die daar in zijn opgenomen. In het ROSA metamodel worden drivers gerelateerd aan kwaliteitsdoelen. Het (meer) aandacht schenken aan kwaliteitsdoelen wordt beïnvloed door die drivers. Die beïnvloeding wordt doorvertaald naar architectuurprincipes, waarmee consistentie en samenhang in de keten wordt nagestreefd. Kwaliteitsdoelen in ROSA zijn geformuleerd als kwaliteitseigenschappen en waarden die in de ROSA voor het onderwijs worden geadresseerd. Daarmee sluit de ROSA aan bij de indeling die de NORA kiest voor architectuurkaders: kwaliteitsdoelen, architectuurprincipes, en implicaties. In de ROSA, net zoals in de NORA, zijn kwaliteitsdoelen geclusterd onder Kernwaarden van Dienstverlening. De 5 kernwaarden uit de NORA zijn in de ROSA voor het onderwijs aangevuld met 3 kernwaarden uit de WaardenWijzer.
Implicaties worden in ROSA verder uitgewerkt als ontwerpprincipes binnen de verschillende ontwerpgebieden en ontwerpkaders binnen de IV-domeinen. Het verschil in perspectief - NORA is gericht op dienstverlening door overheidsorganisaties, ROSA op dienstverlening van alle publieke en private dienstverleners en de daar onder vallende ketensamenwerkingen in het onderwijsdomein - komt tot uitdrukking in de formulering van kwaliteitsdoelen. In de NORA zijn kwaliteitsdoelen geformuleerd als bijvoeglijk naamwoorden ('Transparant') die van toepassing zijn op overheidsdienstverlening ('de dienstverlening is transparant'), in de ROSA zijn de doelen geformuleerd als zelfstandig naamwoorden ('Transparantie') waaraan diensten en ketensamenwerkingen – in meer of mindere mate – zouden moeten bijdragen. Ook in de toelichting is het perspectief van diensten in combinatie met ketensamenwerking voor de ROSA kwaliteitsdoelen het uitgangspunt. De link met de NORA en/of de WaardenWijzer is bij elke ROSA-kernwaarde en -kwaliteitsdoel opgenomen als achtergrondinformatie.