Spelregels ROSA-begrippen
Inleiding[bewerken]
Mensen -en ook computers- communiceren met elkaar via woorden met betekenis: begrippen. Het is belangrijk dat de betekenis van die begrippen voor iedereen duidelijk is, anders ontstaat miscommunicatie. Binnen het onderwijs worden begrippenlijsten gehanteerd om de meest relevante begrippen binnen een bepaalde context te beschrijven. Zo kent doorgaans elke wet en elke regelgeving een eigen begrippenlijst. Dit heeft er toe geleid dat dezelfde begrippen vaak verschillende beschrijvingen hebben en iemand die de ene lijst hanteert een net weer andere interpretatie kent als iemand die datzelfde begrip uit een andere lijst hanteert.
Het ROSA Begrippenkader betreft de begrippen die relevant zijn om de onderdelen van de informatiehuishouding van het onderwijs (processen, architectuur, diensten) consistent en in samenhang te duiden en te beschrijven. Overeenstemming over de betekenis van de vele gehanteerde begrippen en het hergebruik ervan is van belang, omdat de gebruikers (architecten, beleidsmakers, analisten, materiedeskundigen) onderling daardoor meer consistentie bereiken in het beschrijven van informatie die ze samen delen of waartussen relaties bestaan. Daarnaast zorgt het ook voor meer éénduidige uitleg aan en begrip door alle andere betrokkenen in het onderwijs.
Het onderwijs is echter geen ivoren toren. Veel van de in het onderwijs gehanteerde concepten, zeker op het gebied van architectuur en gemeenschappelijke informatievoorzieningen, worden in het hele Nederlandse overheidsdomein en ook bij private dienstverleners gehanteerd. Daarom leunt het ROSA Begrippenkader, net als ook andere publieke begrippenkaders, sterk op het NORA Begrippenkader, daar waar het niet om domeinspecifieke (lees onderwijsspecifieke) begrippen gaat.
Wat zijn ROSA-begrippen?[bewerken]
Om wildgroei in het ROSA-begrippenkader te voorkomen is het van belang om een aantal heldere criteria te formuleren die bepalen welke noties in de informatievoorziening van het onderwijs (architectuur, processen, techniek, voorzieningen) wel en welke niet een ROSA-begrip worden.
ROSA-begrippen zijn noties omtrent de onderwijsinformatiewerkelijkheid die nadere uitleg verdienen om goed te kunnen worden begrepen en toegepast. Dit gaat in de praktijk om:
- begrippen waarover misverstanden kunnen ontstaan,
- begrippen die niet een ‘common sense’-betekenis hebben,
- begrippen die een heel specifieke domeingebonden betekenis hebben (en waarvan dus niet de gebruikelijke woordenboekdefinitie gehanteerd kan worden),
- begrippen die bijvoorbeeld in het kader van informatie-uitwisseling een specifieke duiding hebben gekregen van een aantal ketenpartijen zonder dat dit bij andere ketenpartijen bekend is.
Het ROSA Begrippenkader bevat drie typen begrippen:
- Domeinbegrippen: Begrippen die worden gebruikt om het beschouwde domein te beschrijven: begrippen die de inhoud vormen van onze communicatie. Je zou kunnen zeggen dat het begrippen zijn die gaan over het WAT: dat wat we met elkaar uitwisselen cq waar we over “praten” betreffende het onderwijs.
- Giv-begrippen: (Gemeenschappelijke informatievoorzieningen) Begrippen gericht op het inrichten van de gemeenschappelijke informatievoorziening (giv). Met andere woorden, begrippen die gaan over het HOE: hoe wisselen we met elkaar uit; denk aan begrippen in relatie tot beveiliging, toegang, m2m-gegevensuitwisseling, mandatering etc. Die zijn meestal niet onderwijsspecifiek maar gelden ook voor andere (overheids-)domeinen.
- Architectuurbegrippen: Begrippen die de architectuurmodellen in de ROSA toelichten.
Collecties[bewerken]
Begrippenkaders kunnen worden ingedeeld in collecties. Een collectie is een verzameling van begrippen die voor een bepaalde situatie betekenisvol bij elkaar passen. Het ROSA Begrippenkader kent collecties voor verschillende toepassingen. Zo zijn er bijvoorbeeld collecties voor bijvoorbeeld de NORA Basisbegrippen en het Curriculum funderend onderwijs.
De NL-SBB-standaard staat toe dat een collectie bestaat uit begrippen die afkomstig zijn uit verschillende begrippenkaders. Binnen het ROSA Begrippenkader zijn we strikter: collecties bestaan uitsluitend uit begrippen die afkomstig zijn uit het ROSA Begrippenkader zelf.
Wanneer wordt een begrip een ROSA-begrip?[bewerken]
Om te bepalen of een begrip wel of niet een ROSA-begrip wordt, hanteren we de volgende criteria:
- Iedere (meta)modelentiteit (concepten, logische elementen, etc.) uit de ROSA krijgt een corresponderend ROSA-begrip dat de betekenis van die entiteit vastlegt.
- Dit betekent dat het ROSA-begrippenkader in ieder geval alle ROSA-modelentiteiten uit het metamodel en de afgeleide modellen bevat.
- Iedere term die in de ROSA wordt gebruikt en die nadere uitleg verdient wordt een ROSA-begrip.
- Hier gaat het om ROSA-begrippen van de tweede (gemeenschappelijke informatievoorziening) en de derde categorie (architectuurbegrippen).
- Iedere term in de definitie of toelichting van een ROSA-begrip die nadere uitleg verdient wordt zelf ook een ROSA-begrip.
- Dit betekent dat een term als rechtspersoon, die voorkomt in de definitie van het begrip onderwijsbestuur, ook een ROSA-begrip wordt.
Het gevaar van ‘wildgroei’ zit vooral in begrippencategorieën Domeinbegrippen en GIV-begrippen. Hier zou met name in de toelichtende sfeer (termen in definities en toelichtingen) ongewenst een soort algemeen onderwijswoordenboek en een IT-woordenboek binnen de ROSA kunnen ontstaan. Dit is niet de bedoeling. Hiervoor zijn de volgende criteria bedoeld:
- Termen die letterlijk voorkomen in de ROSA (in beschrijvingen van modelentiteiten, definities, toelichtingen, principes, ketenprocessen, ketenvoorzieningen, inleidende teksten, etc.) of in de documentatie van afspraken die bij Edustandaard in beheer zijn (Edukoppeling, Toegang, UBV) worden aangewezen als ROSA-begrip.
- Alle begrippen die een belangrijke rol spelen bij het realiseren van gemeenschappelijke informatievoorzieningen en informatie-uitwisselingen onder ROSA-architectuur en waarover in de praktijk begripsverwarring zou kunnen ontstaan, worden, naar het oordeel van het redactieteam, opgenomen in het ROSA Begrippenkader:
- Objecten die worden onderkend in de beschrijving van ketenprocessen in een bepaald domein in de ROSA (toetsen en examineren, gebruik leermiddelen), worden als begrip opgenomen. Denk hierbij ook aan begrippen die afgeleid worden uit de conceptuele modellen en gegevensmodellen die in de ROSA worden opgenomen (bijv. de modellen die zijn ontstaan uit diverse AMIGO-trajecten). Specifieke en verdiepende termen en onderdelen die bij de invulling van een bepaald domein verder gehanteerd worden in het onderwijs vallen buiten de scope.
- Hetzelfde geldt voor begrippen met betrekking tot de Gemeenschappelijke Informatievoorziening: alleen die termen die letterlijk in de ROSA of in de documentatie van Edustandaard-afspraken worden gebruikt, worden gemarkeerd als ROSA-begrip. Dit betekent bijvoorbeeld dat niet alle RIO-objecten als begrip onderdeel worden van het ROSA-begrippenkader, maar alleen die objecten die letterlijk worden gebruikt in de ROSA of een (al of niet expliciete) relatie hebben met onderdelen in de ROSA. Wil men de semantische context van RIO-objecten leren kennen, dan is hiervoor het DUO Gegevenswoordenboek of RIO Canonieke modellen op Edustandaard de aangewezen plaats.
Met deze principes koppelen we het ROSA-begrippenkader strak aan de ROSA zelf, waardoor het gevaar van wildgroei minimaal is.
Relatie tussen ROSA-begrippenkader en begrippen in de sectorale referentiearchitecturen[bewerken]
Niet alleen in de ROSA komen begrippen voor. Dat is ook het geval in de sectorale referentiearchitecturen (SRA’s). Daar ontstaan eveneens begrippenlijsten en -kaders. Het voorstel is om binnen Edustandaard de onderlinge samenhang van deze verschillende begrippenlijsten te waarborgen met de volgende harmonisatieprincipes:
- Iedere referentiearchitectuur (de ROSA en de verschillende SRA’s) heeft een eigen begrippenkader.
- Alle referentiearchitecturen hanteren voor het beschrijven van begrippen hetzelfde inhoudelijke format (de Nederlandse standaard voor het beschrijven van begrippen die in 2024 vastgesteld is door het Forum Standaardisatie).
- De referentiearchitecturen streven naar semantische harmonisatie. Dat wil zeggen dat ze proberen eensluidendheid te bewerkstelligen in het gebruik van terminologie.
- De ROSA als overkoepelende referentiearchitectuur levert algemene begrippen op die waar van toepassing worden gebruikt door de SRA’s. Het ROSA-begrippenkader is de gemeenschappelijke semantische basis voor de diverse begrippenlijsten en -kaders binnen het onderwijs.
- Zodra een begrip nog geen ROSA-begrip is maar in meer dan één SRA voorkomt, wordt gestreefd naar een gezamenlijke aanduiding en definitie ervan (harmonisatie). Deze geharmoniseerde begrippen worden gepubliceerd als ROSA-begrippen als die ook van toepassing zijn bij de verschillende SRA’s.
Relatie tussen ROSA-begrippenkader en externe begrippenkaders[bewerken]
Binnen maar ook buiten het onderwijs komen andere geautoriseerde begrippenkaders en -modellen voor die relevant zijn voor de ROSA, bijvoorbeeld in de NORA, in wet- en regelgeving en bij organisaties als DUO, SLO en SBB. Het ROSA-begrippenkader volgt met betrekking tot deze modellen en kaders de volgende principes:
- Overnemen/verwijzen gaat boven zelf definiëren: het ROSA-begrippenkader ‘adopteert’ bij voorkeur begrippen uit geautoriseerde externe begrippenmodellen en -kaders.
- Dit betekent dat als bijvoorbeeld het NORA-begrippenkader een definitie heeft voor een begrip dat in de ROSA wordt gebruikt, het ROSA-begrippenkader de NORA-definitie gebruikt
- Externe begrippen worden een op een overgenomen.
- Definities en eventuele toelichtingen, alternatieve benamingen, etc. uit de externe bron worden zoveel mogelijk ongewijzigd overgenomen in het ROSA-begrippenkader. Als dit betekent dat sommige attributen niet voldoen aan de redactionele richtlijnen van de ROSA dan kunnen hier aanpassingen op gedaan worden.
- Met de definities uit de NORA kan het voorkomen dat de strekking ook opgaat voor de ROSA maar de NORA in de definitie heel sterk de scope van de NORA (overheidsdienstverlening) heeft opgenomen. In dergelijke gevallen wordt die scope aangepast zodat die past bij de scope van de ROSA: het onderwijs.
- Adopteren gebeurt bij voorkeur door verwijzen (ophalen bij de bron), niet door repliceren, zo gauw dat technisch wordt ondersteund.
- Als externe begrippenmodellen en -kaders zijn gepubliceerd middels een API (dit gaat bijvoorbeeld op termijn bij NORA, DUO en SLO het geval zijn), dan maken we in het ROSA-begrippenkader geen kopie van dit begrip, maar halen we de begripsbeschrijving op bij de bron. Indien externe begrippen zelf een URI hebben, dan hanteren we deze in het ROSA-begrippenkader.
- Externe begrippen kunnen worden verrijkt met ROSA-specifieke attributen.
- In het beschrijvingsformat voor ROSA-begrippen hebben we nu 26 attributen. Niet al deze attributen zullen bij externe begrippen voorhanden zijn. Indien wenselijk kunnen we die externe begrippen in het ROSA-begrippenkader zelf redactioneel verrijken met relevante attributen.
Richtlijnen voor definities[bewerken]
Definities moeten aan de volgende voorwaarden voldoen:
- Ze zijn gesteld in het Nederlands
- Ze bestaat uit één zin (meer tekst kan in de toelichting)
- Bij zelfstandig naamwoorden: we gebruiken enkelvoud. Bij werkwoorden: we gebruiken de hele werkwoordsvorm
- Ze bevatten nooit zelf de term die wordt gedefinieerd (niet-recursief)
- Termen in de definitie waarvan de betekenis niet evident is, worden als aparte begrippen opgenomen en aan dit begrip gerelateerd
- We hanteren de Nederlandse spellingsregels (het zogenoemde Groene boekje).
URI-strategie[bewerken]
Elk begrip wordt geïdentificeerd met behulp van een zogenoemde Uniform Resource Identifier (URI). Het ROSA Begrippenkader hanteert de conventie van betekenisloze URI's. URI's bestaan uit willekeurige codes. Dit heeft twee redenen:
- Betekenisvolle URI's, bijvoorbeeld m.b.v. de voorkeurterm, kunnen in geval van homoniemen leiden tot ongewenste ambiguïteiten of lelijke workarounds zoals het toevoegen tussen haakjes van een context aan de voorkeursterm
- Betekenisvolle URI's in de vorm van de voorkeursterm kunnen vanwege de eis van persistentie niet worden gewijzigd als de voorkeursterm van een begrip verandert. Dit leidt tot inconsistentie: sommige begrippen hebben een identieke URI en voorkeursterm, andere niet.
De URI van een begrip in het ROSA Begrippenkader wordt uitgedrukt als een Uniform Resource Locator (URL) en bestaat uit:
- Het eerste deel (prefix): https://rosa.wikixl.nl/index.php/Begrip: Dit is de prefix die momenteel werkt. Er is een discussie gaande over de manier waarop publieke begrippenkaders hun URI-strategie zullen invullen en onderling afstemmen. Mogelijk wordt het prefix van de ROSA-URI's dan aangepast
- Het tweede deel (suffix): een Universally Unique Identifier (UUID). We gebruiken hiervoor een gestandaardiseerde Version 4 UUID, bijvoorbeeld: 786c826a-5e0f-4412-9b63-496ac5295c1f.
Gebruikte kenmerken om begrippen te beschrijven[bewerken]
Het ROSA Begrippenkader volgt de overheidsbrede standaard voor het opstellen van begrippenkaders: NL-SBB. Deze gebruikt zogenoemde attributen om begrippen te beschrijven, zoals bijvoorbeeld voorkeursterm, definitie en bron. Deze worden gebruikt om de begrippen in het ROSA Begrippenkader nauwkeurig te duiden. Maar de NL-SBB is niet voldoende compleet om dit 100% voor elkaar te gebruiken. We gebruiken daarom nog twee andere categorieën attributen:
- Attributen die ook door de redactieorganisaties van andere publieke begrippenkaders noodzakelijk worden geacht en die als best practice aanvullend aan de standaard worden gebruikt, bijvoorbeeld Datum laatste wijziging
- Attributen die door de Werkgroep Onderwijssemantiek van Edustandaard belangrijk worden geacht om begrippen in het ROSA Begrippenkader te beschrijven, bijvoorbeeld Context.
Hieronder volgt een opsomming van alle attributen die worden gebruikt binnen het ROSA Begrippenkader. Voor de NL-SBB-attributen wordt volstaan met een link naar hun beschrijving in de standaard. De best practice- attributen krijgen wel een beschrijving. De betekenis van de attributen is in de UI van de detailpagina van een begrip ook vindbaar onder de kleine blauwe i-tjes.
Aanduidingen[bewerken]
De verschillende manieren waarop een begrip kan worden aangewezen worden beschreven met de volgende attributen:
- URI: De URI van een begrip is geen eigenschap ervan, maar is de 'root' van de RDF-expressie van het begrip. Zie ook de sectie URI-strategie hierboven
- Voorkeursterm
- Alternatieve term
- Afkorting (Een algemene additionele best practice): Een afkorting is een notatie of naam die als verkorte aanduiding van een begrip fungeert. Een afkorting is een vorm van een alternatieve term. In NL-SBB wordt vooralsnog geen onderscheid gemaakt tussen afkortingen en andere vormen van alternatieve termen. Kardinaliteit 0..*
- Zoekterm
Betekenis[bewerken]
De verschillende aspecten van de betekenis van een begrip worden beschreven met de volgende attributen:
- Definitie
- Context (Een eigen attribuut van het ROSA Begrippenkader): Aanduiding van het (architectuur)onderwerp of beschouwingsgebied van het begrip waarbinnen het zijn specifieke betekenis heeft. Dit kenmerk is vooral bedoeld om waar van toepassing homonieme begrippen van elkaar te kunnen onderscheiden. Bijvoorbeeld onderwijslocatie (Context: Registratie Instellingen en Opleidingen) en onderwijslocatie (Context: Kernmodel Onderwijsinformatie (KOI)).
- Uitleg
- Toelichting
- Voorbeeld
- Historienotitie.
Semantische relaties[bewerken]
De begrippen in het ROSA Begrippenkader kennen momenteel eigenlijk maar één type in de NL-SBB voorkomende semantische relatie: Is gerelateerd aan. In de toekomst zullen er meer typen relaties geïntroduceerd gaan worden. De NL-SBB kent:
Relaties binnen het eigen begrippenkader:
- Is topbegrip van
- Heeft bovenliggend begrip
- Heeft onderliggend begrip
- Is gerelateerd aan
- Is specialisatie van
- Is generalisatie van
- Is onderdeel van
- Omvat
- Is exemplaar van
- Is categorie van.
Relaties buiten het eigen begrippenkader:
- Is exact overeenkomstig
- Is vrijwel overeenkomstig
- Is overeenkomstig verwant
- Heeft overeenkomstig bovenliggend
- Heeft overeenkomstig onderliggend.
In de UI van de detailpagina op de ROSA-wiki van elk begrip in het ROSA Begrippenkader komen deze laatste categorie relaties steeds twee keer voor:
- Een keer voor relaties met een ander begrippenkader dat met dezelfde Begrippenmanager wordt onderhouden
- Een keer voor relaties met een ander begrippenkader dat op een andere manier wordt onderhouden. In dit geval wordt de volledige URI van dat begrip getoond.
Herkomst[bewerken]
De verschillende aspecten van de herkomst van een begrip worden beschreven met de volgende attributen:
- Heeft bron. Met vier subattributen:
- Beschrijver (Eigen attribuut van het ROSA Begrippenkader): De organisatorische entiteit die de beschrijving van dit begrip heeft opgesteld. Wanneer definities van begrippen uit een andere bron worden overgenomen, maar worden verrijkt voor toepassing in het ROSA-begrippenkader, dan is de beschrijver het Redactieteam ROSA Begrippenkader.
Redactionele status[bewerken]
Let op, alle onderstaande attributen hebben betrekking op de beschrijving van dit begrip in het ROSA-begrippenkader en NIET op de instantie van het begrip in de werkelijkheid! Het begrip Middeleeuwen bijvoorbeeld is een geldig begrip ook al zijn ze zelf allang afgelopen.
De verschillende aspecten van de redactionele toestand van een begrip worden beschreven met de volgende attributen:
- Begin geldigheid (algemene additionele best practice): Datum waarop het begrip is vastgesteld door Architectuurraad van Edustandaard. Bij adoptie is het de datum waarop het begrip is opgenomen met de status Vastgesteld in het ROSA Begrippenkader (dus niet wanneer dat begrip was opgenomen in het begrippenkader waaruit het begrip is 1-op-1 overgenomen).
- Eind geldigheid (algemene additionele best practice): Datum waarop het begrip de status Vervangen of Vervallen heeft gekregen.
- Datum laatste wijziging (algemene additionele best practice): Datum waarop enig significant aspect van de beschrijving van het begrip is gewijzigd. Aanpassingen anders dan aan definitie, toelichting en voorbeelden leiden niet tot aanpassing van deze datum.
- Datum laatste review (Eigen attribuut van het ROSA Begrippenkader): Datum waarop minimaal de definitie, toelichting en voorbeelden van dit begrip voor het laatst inhoudelijk zijn gereviewd, ook als dit NIET tot wijzigingen heeft geleid, bijvoorbeeld in het kader van periodiek inhoudelijk onderhoud van het begrippenkader. Dit kenmerk geeft met andere woorden de inhoudelijke actualiteit van de beschrijving van het betrokken begrip aan.
- Redactionele status (Eigen attribuut van het ROSA Begrippenkader): Aanduiding van de redactionele toestand van de beschrijving van dit begrip. Het betreft hier de redactionele status van de begripsbeschrijving binnen de ROSA, ook van ‘geadopteerde’ begrippen en dus niet de redactionele status bij de eventuele externe eigenaar van het geadopteerde begrip. Het ROSA Begrippenkader kent de volgende redactionele statussen:
- In bewerking: Begrippen die door de Werkgroep Onderwijssemantiek van Edustandaard worden bewerkt voor eerste opname in het ROSA Begrippenkader. Deze begrippen zijn wel zichtbaar in de Begrippenmanager maar niet in publicatieversies van het begrippenkader (ROSA-wiki, onderwijsbegrippen.nl).
- Voorgesteld: Begrippen die zijn opgesteld voor eerste opname in het ROSA Begrippenkader en die in de procedure zitten voor goedkeuring door de Architectuurraad van Edustandaard.
- Vastgesteld: Begrippen die formeel zijn vastgesteld door de Architectuurraad van Edustandaard
- Vastgesteld en in bewerking: Begrippen die eerder zijn vastgesteld maar die door de de Werkgroep Onderwijssemantiek van Edustandaard om inhoudelijke redenen worden herzien, bijvoorbeeld vanwege veroudering, wenselijke aanscherping, etc. Meestal naar aanleiding van reviewcommentaar en/of wijzigingsverzoeken.
- Herzien en opnieuw voorgesteld: Begrippen die eerder zijn vastgesteld, daarna herzien en nu opnieuw voor voorgesteld voor goedkeuring door de Architectuurraad van Edustandaard
- Vervangen: Begrippen die semantisch verouderd zijn en waarvan een actuele pendant voorhanden is. De relatie naar dit nieuwe begrip wordt expliciet aangegeven. Vanwege redenen van persistente resolvabiliteit worden deze begrippen gehandhaafd in het begrippenkader.
- Vervallen: Begrippen die niet meer worden gehanteerd maar die vanwege redenen van persistente resolvabiliteit worden gehandhaafd in het begrippenkader.
- Wijzigingsnotitie. Elke beschreven wijziging wordt voorafgegaan met datum van die wijziging genoteerd als jj/mm/dd.
- Redactionele notitie.